افراد یک جامعه باید بتوانند با شیوه های مورد قبول همان جامعه زندگی و یکدیگر را نیز در این مسیر همراهی کنند. البته رسیدن به چنین جامعه مطلوبی، نیازمند داشتن آگاهی های بسیار درباره شیوه های زندگی و هنجارها و ناهنجاری ها و ارزش ها و ضدّ ارزش ها در آن جامعه است. انسان های هر جامعه باید با استفاده از روش های تعلیم و تربیت به این شیوه ها دست یابند. در گفت و گویی که پیش رو داریم، خانم زهره رضایی، کارشناس علوم اجتماعی آموزش و پرورش تهران درباره هنجارها و ارزش های اجتماعی برای ما سخن خواهند گفت. با ما همراه باشید.
- اگر اجازه بدهید با تعریفی از هنجار و ارزش اجتماعی گفت و گویمان را شروع کنیم.
هنجار اجتماعی شیوه انجام کنش اجتماعی است که مورد قبول افراد جامعه قرار گرفته است؛ مانند شیوه خندیدن اما ارزش های اجتماعی، آن دسته از پدیده های مطلوب و خواستنی هستند که مورد توجه و پذیرش همگان است و افراد جامعه نسبت به آنها گرایش و تمایل دارند؛ مانند حفظ حیا.
- این دو چه رابطه ای با هم دارند؟
هنجارهای یک جامعه تجلی ارزش های آن جامعه هستند. ارزش های یک جامعه به این دلیل مهم اند که محتوای هنجارهای آن جامعه را تحت تاثیر قرار می دهند. همه هنجارها در یک ارزش اجتماعی اساسی ریشه دارند. مثلاً ارزش والای علم و دانش در یک جامعه هنجار آموزش عمومی را موجب می شود یا ارزشمندی جمعیت زیاد نزد یک جامعه سبب پدید آمدن هنجارهای مشوق خانواده های بزرگ خواهد شد و یا تاکید بر موی سر کوتاه برای مردان در بسیاری از جوامع بازتاب ارزشی است که آن جامعه به صفت مردانگی می دهند و یا ارزش حجاب در جامعه اسلامی هنجار استفاده از پوشش مناسب برای دختران و زنان را ایجاب می کند همینطور در جامعه ای که ارزش عفاف وجود دارد نباید در انظار عمومی با صدای بلند خندید.بر این اساس می توان گفت که ارزش ها از طریق هنجارها تحقق می یابند.به عبارتی آرمان ها و ارزش ها، اهداف انتزاعی و دور از دسترس هستند و هنجارها راه های رسیدن به آن ها را مشخص می کنند.
- اگر ارتباط بین هنجارها و ارزش ها حفظ نشود، چه اتفاقی می افتد؟
تناسب و هماهنگی بین شرایط عمل هنجارها زمینه ساز دستیابی به ارزش ها است؛ درغیر این صورت، ارزش ها در حدّ شعار و حرف باقی خواهند ماند. دوام و بقای ارزش ها بستگی به هنجارها دارد، برای مثال، توسعه برای کشورها یک ارزش است و برای دستیابی به آن برنامه های اول، دوم، و سوم و ... تدوین می شود.
هر ارزشی به واسطه چندین هنجار تحقق می یابد؛ به عبارت دیگر، یک ارزش می تواند چندین هنجار داشته باشد، که افراد جامعه با عمل کردن به آن هنجارها زمینه تحقق ارزش مشخصی را به وجود می آورند.
با قبول یک ارزش اولاً باید هنجارهای مربوط به آن ارزش را شناخت و برای رسیدن به آن ارزش، در صدد عمل به هنجارهای آن بر آمد. برای مثال با قبول صداقت به عنوان یک ارزش ، باید هنجارهایی مانند راست گفتن، عمل کردن به وعده، احترام به یکدیگر ، برگشت امانت و ... را رعایت کرد.
- آیا آموختن هنجارها و ارزش ها در جامعه اکتسابی است؟
بله. با توجه به اینکه انسان به صورت غریزی نمی داند در جهان اجتماعی چه موقعیتی دارد و در این موقعیت چه وظیفه ای دارد هر فرد در جهان اجتماعی متولد می شود که این جهان اجتماعی توسط نسل های پیش از او ایجاد شده است، جهان اجتماعی به هنگام تولد هر فرد، بخشی از هویت اجتماعی او را تعیین می کند، یعنی آن فرد را به عنوان یکی از اعضای خود به رسمیت می شناسد.
- پس افراد جامعه چگونه این هنجارها و ارزش ها را فرامی گیرند؟
جهان اجتماعی برای بقا و دوام خود، اعتقادات و ارزش ها و شیوه زندگی خود را به فرد آموزش می دهد و فرد نیز برای مشارکت در جهان اجتماعی شیوه زندگی در آن را یاد می گیرد و به تدریج با موقعیتش در جهان اجتماعی و حقوق و تکالیفی که بر عهده دارد، آشنا می شود. بنابراین بخشی از هویت اجتماعی فرد، توسط جامعه تعیین می شود؛ مانند دختر ایران اسلامی بر اساس همین هویت هنجارهای خاص و ارزش های مخصوص جامعه تعیین می شود؛ به طور مثال دختر ایران اسلامی از ارزش حیا و هنجار پوشش برخوردار است.
- هنجارها و ارزش ها چگونه در جامعه دوام می یابند؟
به فرایندی که هر فرد برای مشاکت در زندگی اجتماعی دنبال می کند و مسیری که برای شکل گیری هویت اجتماعی افراد طی می شود جامعه پذیری می گویند. فرد در جریان جامعه پذیری توسط جامعه با تلاش نهادهای اجتماعی از طریق تعلیم و تربیت با استفاده از شیوه های تشویق یا تنبیه از ارزش ها و هنجارها آگاهی می یابد که چه کار هایی را و چرا باید انجام دهد.
- وظیفه جامعه برای دوام این ارزش ها و هنجارها چیست؟
جامعه باید از ارزش های خود حراست و افراد را ملزم کند تا از هنجارها برای رسیدن به ارزش ها پیروی کنند. به مجموعه فعالیت هایی که برای قبولاندن فرهنگ جامعه و انطباق افراد با انتظارات جامعه انجام می گیرد، کنترل اجتماعی می گوییم.
در جریان جامعه پذیری و کنترل اجتماعی، جامعه روش های اقناع و تشویق و تنبیه را به کار می گیرد. باید این نکته را در نظر داشت که هر چه قدرت اقناع یک فرهنگ بیشتر باشد، افراد کنش ها و اعمال مناسب با آن فرهنگ را بیشتر انجام می دهند . اگر جامعه روش های مناسبی برای تبلیغ ، تشویق و تنبیه نداشته باشد، در معرض آسیب های بیشتری قرار می گیرد و دوام و بقای آن تهدید می شود.
- آیا افراد در ایجاد ارزش ها و هنجارها نقش و تاثیری دارند؟
بله قطعاً. انسان در برابر فرهنگی که از طریق تربیت به او منتقل می شود، صرفاً موجودی منفعل و پذیرنده نیست ؛ بلکه فعال و تاثیر گذار است. فرد در جامعه به دنیا می آید و از طریق خانواده و دوستان و دیگر نهادها اجتماعی خواهد شد. او می تواند یادگرفته هایش را با توجه به آگاهی و فکر و خلاقیت تغییر دهد. به طور مثال، مدل های لباسی که توسط طراحان داخلی ایجاد می شود و یا روش های جدید جراحی که توسط پزشکان ابداع می شود از تاثیرات فرد در جامعه است که بعد از ابداع ،آن ها جزو فرهنگ می شود و دیگر افراد می توانند با آگاهی از آن ها در موارد خاص استفاده کنند. البته قابل ذکر است که خلاقیت ها همیشه مثبت نخواهد بود و گاهی ممکن است ابداع فرد موجبات آسیب بر جامعه را همراه داشته باشد.
- درباره برخی از تغییراتی که مخالف با ارزش ها و هنجارهای جامعه ما هستند، توضیح دهید.
هر جامعه ای تغییرات و تفاوت های مختلفی را درون خود می پذیرد.گاهی در یک جامعه جمعیت کم و یا زیاد می شود، اقتصاد جامعه ای ممکن است رشد و یا افت داشته باشد اما هویت جامعه حفظ خواهد شد. در واقع تفاوت هایی که مربوط به لایه های سطحی جامعه ایجاد می شوند مربوط به تغییرات درونی جامعه است یعنی اگر تغییر هنجار تاثیر در ارزش ها نداشته باشد موجب نگرانی نیست مانند جایگزینی مقنعه به جای چادر؛ ولی اگر تفاوت ها مربوط به ارزش های کلان آرمان ها و اعتقادات اصلی شود، این تغییر لایه های عمیق جامعه را دچار آسیب خواهد کرد. مثلاً جایگزینی ساپورت به جای شلوار و یا مدل های نامناسب روپوش ها که هیچ سنخیتی با پوشش ندارند و یا قهقهه خندیدن برای ابراز شادی که مخالف با ارزش عفاف در جامعه ما است.
- این آسیب ها چه پیامدی برای جامعه خواهند داشت؟
در صورتی که تغییرات فرهنگی در سطح عمیق صورت گیرد، موجبات نابودی جامعه را به همراه خواهد داشت که قطعاً جامعه برای استمرار و دوام خود باید آسیب های اجتماعی را پیشگیری و کنترل کند.
نظر شما